Stojąc w korku na Zakopiance lub spacerując Krupówkami w wakacyjny weekend, trudno uwierzyć, że jeszcze w I połowie XIX wieku Zakopane było niewielką góralską wsią u podnóża Tatr, pomijaną nawet przez pierwszych tatrzańskich turystów. Z czasem miejscowość stała się niezwykle popularnym kurortem, który szczególnie upodobali sobie pisarze, artyści, poeci i ludzie sztuki. Spokojny charakter miasta zmieniła rozwijająca się masowa turystyka. Jedni Zakopane kochają i nie wyobrażają sobie urlopu bez wypadu na Krupówki, a inni omijają je szerokim łukiem, przemykając czym prędzej przez jego uliczki w kierunku górskich szlaków.
Nie stajemy po żadnej ze stron. Chcemy za to pokazać Wam drugie, mniej znane oblicze Zakopanego z jego niezwykłą historią, architekturą i unikalną kulturą. Odwiedzając opisane przez nas atrakcje Zakopanego, zrozumiecie procesy geologiczne, którym zawdzięczamy Tatry, poznacie góralską kulturę, miejscowe budownictwo i sztukę, dowiecie się o pochodzeniu górali, a także o tym jak Zakopane z małej góralskiej wsi zamieniło się w ,,zimową stolicę Polski”
Ponadto, większość muzeów z tego wpisu ulokowano w pięknych, zabytkowych drewnianych willach, więc warto zobaczyć je przynajmniej ze względu na unikalną w skali kraju architekturę. Z kolei dla osób pragnących poznać dawne, nieistniejące już Zakopane, to pozycje obowiązkowe.
Atrakcje Zakopanego
Muzeum Tatrzańskie imienia dr Tytusa Chałubińskiego
Muzeum Tatrzańskie, założone w 1889 roku, jest jednym z najstarszych w Polsce. Swoją lokalizację zmieniało kilkukrotnie i dziś mieści się przy ulicy Krupówki 10. Budynek ten to jeden z nielicznych przykładów murowanego obiektu w stylu zakopiańskim, a jego współprojektantem był sam twórca tego stylu – Stanisław Witkiewicz.
Pierwsze zbiory na rzecz Muzeum przekazał Tytus Chałubiński, a przez kolejne dziesięciolecia kolekcja bogaciła się o przekazywane przez darczyńców artefakty fauny, flory oraz pamiątki etnograficzne. Muzeum Tatrzańskie przez ponad sto lat rozrosło się do rangi muzeum narodowego i posiada obecnie dziesięć oddziałów: sześć w Zakopanem oraz pozostałe w Chochołowie, Łopusznej, Czarnej Górze i Jurgowie.
Spośród wielu działaczy zasłużonych dla rozwoju Muzeum warto wspomnieć słynnego etnografa- Bronisława Piłsudskiego, brata Józefa Piłsudskiego.
Adres: ulica Krupówki 10, Zakopane
Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewicza ,,Willa Koliba”
Zakopane na początku XIX wieku było niewielką wsią u podnóża Tatr, które przez kolejne dziesięciolecia dynamicznie zmieniała się w kurort. Na potrzeby przybywających coraz liczniej gości budowano kolejne pensjonaty, hotele i wille. Niestety większość nowych budynków projektowano w stylach szwajcarskim lub tyrolskim – pięknych, ale obcych kulturowo Podhalu i Polsce.
Trend ten zauważył zafascynowany Tatrami i Podhalem Stanisław Witkiewicz. Wierzył, że lokalne góralskie motywy mogą być doskonałą alternatywą dla zachodnich stylów wykorzystywanych w tamtym czasie w architekturze Zakopanego. Stworzył więc, od podstaw, nowy styl architektoniczny, zwany zakopiańskim, który w założeniu miał być nawet stylem narodowym. Pierwszym budynkiem zaprojektowanym i wybudowanym wg projektu Witkiewicza była Willa ,,Koliba”. Wprawdzie przez kolejnych dwadzieścia lat powstawały kolejne obiekty, jednak styl zakopiański nigdy nie się stylem dominującym i zaczął zanikać już za życia twórcy.
Drewniana architektura nawiązująca do stylu zakopiańskiego (choć nie tylko) to w naszej opinii jedna z największych atrakcji Zakopanego- wiele zabytkowych budowli to architektoniczne perełki, które na pewno warto zobaczyć. Część zamieniono w muzea opisane w tym tekście, inne pozostają w rękach prywatnych i można przyjrzeć się im z zewnątrz, a w niektórych nawet zamieszkać.
Poniżej znajduje się lista budynków mieszkalnych zaprojektowanych przez Stanisława Witkiewicza. Oczywiście w stylu zakopiańskim tworzyli inni architekci, więc podobnych budowli jest więcej.
- Willa „Oksza” ul. Zamoyskiego 25
- Willa „Pod Wykrotem”, Droga na Szymaszkową 4
- Willa ,,Grażyna” ul. Ciągłówka 7
- Willa ,,Konstantynówka” ul. Jagiellońska 18
- Dom ,,Pod Jedlami” ul. Koziniec 1
- Willa ,,Rialto” dawny Dom Zdrowia dr Mariana Hawranka ul. Chałubińskiego 5
- Gmachu Muzeum Tatrzańskiego ul. Krupówki 10
Styl zakopiański to nie tylko budynki, ale również m.in. przedmioty użytkowe, meble oraz kapliczki. Z tych ostatnich zaprojektowanych przez Witkiewicza można wymienić trzy obiekty:
- kaplica św Krzyża na Kalatówkach
- kapliczka Korniłowiczów na Bystrem ul. Karłowicza
- Pomnik Chałubińskiego i Sabały u zbiegu ulic Chałubińskiego i Zamoyskiego
Adres: Kościeliska 18, Zakopane
Zapraszamy też do osobnego wpisu o Muzeum Stylu Zakopiańskiego.
Więcej obiektów na stronie poświęconej stylowi zakopiańskiemu.
Muzeum Kornela Makuszyńskiego
Kornela Makuszyńskiego nie trzeba przedstawiać- przynajmniej za naszych czasów jego książki znajdowały się na liście lektur szkolnych. Kto z Was nie słyszał o uroczym Koziołku Matołku szukającym Pacanowa, ,,w którym kozy kują” i ,,Szatanie z siódmej klasy”?
Makuszyńscy, podobnie jak inni artyści okresu międzywojnia, upodobali sobie Zakopane jako miejsce letniego i zimowego wypoczynku. Musieli bardzo pokochać Zakopane i Tarty, bo po drugiej wojnie światowej osiedli tu na stałe i zamieszkali na pierwszym piętrze Willi ,,Opolanka”, wybudowanej około roku 1930.
Po śmierci pisarza cztery pokoje, w których mieszkało małżeństwo, zamieniono na muzeum poświęcone Kornelowi Makuszyńskiemu. Znajdują się tam bogate zbiory mebli, książek, obrazów, rzeźb i innych pamiątek po Makuszyńskim.
Muzeum Tatrzańskie – Muzeum Kornela Makuszyńskiego
Adres: Kazimierza Przerwy-Tetmajera 15, Zakopane
Godziny otwarcia i ceny biletów: strona muzeum
Chałupa Gąsieniców Sobczaków
Chałupa Gąsieniców Sobczaków to jeden z najcenniejszych przykładów drewnianego budownictwa zakopiańskiego – jej najstarsza część pochodzi z 1830 roku. W 1975 roku chałupę wykupiło Muzeum Tatrzańskie jako dom służbowy, ostatecznie ją remontując i przeznaczając na cele muzealne.
We wnętrzu chaty, w izbie czarnej (życie codzienne rodziny) i białej (miejsce odświętne, salon), znajduje się bogata kolekcja sprzętów codziennego użytku, a także ceramika, sprzęt pasterski, rzeźby czy łyżniki podhalańskie (bogato zdobione półki do zawieszania łyżek).
Muzeum Tatrzańskie – Chałupa Gąsieniców Sobczaków
Adres: Droga Do Rojów 6, Zakopane
Godziny otwarcia i ceny biletów: strona muzeum
Galeria Sztuki XX wieku w Willi Oksza
Zabytkowa Willa ,,Oksza” wybudowana została według projektu Stanisława Witkiewicza w znanym już Wam stylu zakopiańskim. Budowla pełni dziś funkcję Galerii Sztuki Muzeum Tatrzańskiego, w której znajdziecie prace Witkacego (czyli Stanisława Ignacego Witkiewicza – syna Stanisława), Wyczółkowskiego, Malczewskiego, Stryjeńskiej i innych artystów tworzących swoje dzieła pod wpływem piękna Tatr i Podhala.
Muzeum Tatrzańskie – Galeria Sztuki w Willi Oksza
Adres: Hr. Władysława Zamoyskiego 25, Zakopane
Godziny otwarcia i ceny biletów: strona muzeum
Galeria Władysława Hasiora
Choć nazwisko artysty nie jest nam obce, do jego zakopiańskiej galerii jeszcze nie dotarliśmy, więc do postaci Władysława Hasiora, malarza i rzeźbiarza, którego sztuka była w czasach PRL-u nowatorska i niezrozumiała, jeszcze wrócimy.
Jako ciekawostkę dodamy, że osoby podróżujące przez Przełęcz Snozka mogą zobaczyć monumentalną pracę Hasiora w górskiej scenerii – tzw. Organy. Powstały w 1966 roku pomnik to budowla kontrowersyjna, powstała na zamówienie władz komunistycznych w celu upamiętniania ofiar ,,utrwalaczy władzy ludowej”. Pomnik ostatecznie został zachowany, wyremontowany i pozbawiony elementów kontrowersyjnych.
Muzeum Tatrzańskie – Galeria Władysława Hasiora
Adres: Jagiellońska 18b, Zakopane
Godziny otwarcia i ceny biletów: strona muzeum
Muzeum Karola Szymanowskiego w Willi Atma
Karol Szymanowski, jeden z największych polskich kompozytorów, od młodości związany był z Zakopanem i Tatrami. Tam też zamieszkał pod koniec swojego życia w latach 30-tych XX wieku. Wybór miejsca nie był przypadkowy, gdyż wśród artystów wciąż panowała moda na Zakopane i Podhale. W ostatnim okresie twórczości Szymanowskiego widać liczne nawiązania do polskiego folkloru, zwłaszcza góralskości. Jednym z najbardziej znanych jego utworów, nawiązujących do kultury Podhala, jest utwór ,,Harnasie”.
W Wili ,,Atma”, w której mieści się obecnie muzeum, Szymanowski mieszkał w latach 1930-1935. Budynek wzniesiono w XIX wieku jako pensjonat dla turystów odwiedzających Tatry. Zaprojektowana przez Stanisława Witkiewicza willa była trzecim obiektem wg wymyślonego przez niego stylu zakopiańskiego. Ze względu na pogarszający się stan zdrowia Szymanowski wyjechał na leczenie do Lozanny, gdzie zmarł w 1937 roku. Na jego pogrzebie w Krakowie zagrała góralska kapela. Pewnie znalazłoby się dla niego miejsce na zakopiańskim Cmentarzu na Pęksowym Brzyzku, gdyby nie pochowano go w narodowym mauzoleum wielkich Polaków – Krypcie Zasłużonych na Skałce w Krakowie.
Dopiero w latach 70-tych dzięki inicjatywie Jerzego Waldorffa (dzięki niemu uratowano też Pałac Myśliwski w Antoninie), udało się wykupić i wyremontować Willę ,,Atma”. W 1976 roku otwarto w niej Muzeum Karola Szymanowskiego, które przyciąga turystów nie tylko jako miejsce pamięci po artyście, ale i cenny zabytek architektoniczny.
Muzeum Narodowe w Krakowie – odział w Zakopanem
Adres: Kasprusie 19, Zakopane
Godziny otwarcia i ceny biletów: strona muzeum
Centrum Edukacji Przyrodniczej Tatrzańskiego Parku Narodowego
Wszystkich miłośników górskich wędrówek i tatrzańskiej przyrody zachęcamy do odwiedzenia Centrum Edukacji Przyrodniczej Tatrzańskiego Parku Narodowego. Ekspozycja wywarła na nas bardzo dobre wrażenie- to nowoczesne, multimedialne muzeum jest przystępnie, ciekawe i prezentuje najważniejsze informacje o najpopularniejszym parku narodowym w Polsce. My wyszliśmy stamtąd zadowoleni i gorąco polecamy wszystkim odwiedzenie Centrum przed kolejną wędrówką tatrzańskim szlakiem.
Zwiedzanie zaczyna się od sali z wielką makietą Tatr, na której wyświetlana jest prezentacja wzbogacona o komentarz lektora. Równie ciekawie prezentują się dioramy, czyli bardzo realistycznie odwzorowane fragmenty tatrzańskich ekosystemów ze zwierzętami i roślinami. Z zainteresowaniem zajrzeliśmy do dokładnie odtworzonej tatrzańskiej jaskini, w której, dzięki lektorowi, dowiecie się o panujących w niej warunkach i tajemniczych mieszkańcach.
I najważniejsze- wstęp jest bezpłatny. Aby mieć pewność wejścia, należy zarezerwować bilet na stronie Centrum. Znajdziecie tam też informacje o godzinach otwarcia i aktualnych obostrzeniach np. skutkujących wyłączeniem części ekspozycji.
Adres: Tytusa Chałubińskiego 42a, Zakopane
Strona internetowa: Centrum Edukacyjne TPN
Muzeum Jana Kasprowicza na Harendzie
Muzeum Jana Kasprowicza na Harendzie znajdziecie między Poroninem a Zakopanem, leży więc trochę z dala od innych opisanych tu atrakcji Zakopanego. Instytucja mieści się w wybudowanej w 1920 roku Willi ,,Harenda”, przez kilka lat należącej do angielskiej malarki i poetki Winifred Cooper, która wprawdzie przybyła to za ukochanym, ale Tatry i Zakopane zatrzymały ją na dłużej. To doskonale pokazuje, jak Podhale przyciągało różnych artystów, i to nie tylko z Polski. Budynek w 1923 roku wykupił Kasprowicz, ale niedługo było mu dane cieszyć się nowym domem – zmarł trzy lata później.
Muzeum imienia Kasprowicza powstało w Willi ,,Harenda” w 1950 roku. Odwiedzający mogą zobaczyć trzy pomieszczenia: salon, sypialnię i jadalnię. Zgodnie z wolą żony poety, wnętrze zostało zachowane w stanie oryginalnym, prezentując liczne pamiątki po poecie, obrazy, grafiki i meble.
Obok willi znajduje się mauzoleum poety, który pragnął spocząć pod ukochanymi Tatrami. Prośbę artysty uszanowano, choć początkowo pochowano go na Pęksowym Brzyzku. Dzięki żonie i przyjaciołom Kasprowicza udało się wybudować mauzoleum w stylu art deco (projekt Karola Stryjeńskiego – tego od Wielkiej Krokwi i męża wspomnianej wcześniej Zofii Stryjeńskiej). Budulcem był sprowadzony spod Morskiego Oka granit, a wieńczący budowlę dach nawiązuje do stylu zakopiańskiego.
Adres: ul. Harenda 12a, Zakopane
Strona internetowa: Muzeum Jana Kasprowicza na Harendzie
Kościół Świętego Jana na Harendzie
Jeśli zdecydowaliście się odwiedzić muzeum, warto udać się sąsiedniego drewnianego kościoła związanego z rodziną Kasprowiczów. Ziemię pod świątynię przekazała Maria Kasprowicz, wdowa po Janie, a z pomocą zięcia poety przeniesiono tu po II wojnie światowej niszczejący XVIII-wieczny kościół spod Kalwarii Zebrzydowskiej.
Adres: Harenda 14A, Zakopane
Zespół Dworsko-Parkowy w Kuźnicach
Będąc w Zakopanem, trudno nie zawitać do Kuźnic. To tu swój początek biorą szlaki piesze na Nosal, Kasprowy Wierch lub Giewont przez Kalatówki. W Kuźnicach znajduje się również dolna stacja kolejki linowej na Kasprowy Wierch.
A czy zastanawialiście się kiedyś nad historią i nazwą tego miejsca? Trudno w to dziś uwierzyć, ale w XIX wieku Zakopane omijano szerokim łukiem, kierując się bezpośrednio do Kuźnic. To tu wiodło się życie, nocowało, wypoczywało i stąd wychodziło na górskie szlaki. Dziś nadal turystów tu nie brakuje, szczególnie w kolejce do kolejki linowej, ale Kuźnice są już dzielnicą Zakopanego.
Pierwsze wzmianki o Kuźnicach pochodzą z XVII wieku. W XVIII nastąpił intensywny rozwój hutnictwa, w którym wykorzystywano rudę żelaza wydobywaną w Tatrach. Zakłady w XIX wieku wraz z pobliskim dworem (dziś pozostała po nim fontanna) należały do rodu Homolacsów. Przemysł hutniczy w Kuźnicach podupadł pod koniec XIX wieku a zakład wykupił Władysław Zamoyski – właściciel pięknego Zamku w Kórniku w Wielkopolsce.
W spichlerzu znajduje się obecnie wystawa poświęcona Zamoyskim, którzy wnieśli duży wkład w rozwój Zakopanego i ochronę Tatr. Poza wspomnianą fontanną i reliktami dworu, warto zwrócić uwagę na krzyż w dworskim parku. Pochodzi z 1839 roku i jest jednym z najstarszych zabytków Zakopanego. Ufundował go jeden z przedstawicieli rodu Homolacsów, by upamiętnić ofiarę swojego sługi, który podczas jednej z podtóży, uratował go od niechybnej śmierci z rąk zbójców. Zabudowania dworu znajdują się w dużym i ładnie utrzymanym parku, który sam w sobie jest atrakcją.
Willa ,,Pod Jedlami”
Willa ,,Pod Jedlami” to szczytowe osiągnięcie stylu zakopiańskiego i do tego zachowane w niemal niezmienionej formie do dnia dzisiejszego. Wybudowany w 1897 roku budynek jest własnością prywatną, na szczęście możliwe jest zobaczenie go z zewnątrz. Warto zwrócić uwagę na znajdującą się obok willi studnię, również zaprojektowaną przez Stanisława Witkiewicza.
Adres: Koziniec 1, Zakopane
Chata Sabały
Chata Sabały, powstała na przełomie XVIII i XIX wieku, to doskonały przykład budownictwa góralskiego. Dom wybudowany przez ojca słynnego górala – Jana Krzeptowskiego Sabały – ma typowy dla Podhala układ z sienią oraz białą i czarną izbą, a wnętrze wypełniają przedmioty codziennego użytku i meblami.
Dla zainteresowanych Tatrami i Zakopanem: kilka słów o niezwykłej postaci – Janie Krzeptowskim Sabale. Ten słynny, żyjący w XIX wieku, góral po porzuceniu myślistwa parał się gawędziarstwem i muzykowaniem. Jego życie odmieniła znajomość z dr. Tytusem Chałubińskim, który wprowadził go w krąg przybywających do Zakopanego pisarzy i literatów. Sabała dzięki swojemu talentowi w opowiadaniu historii i śpiewie oraz poczuciu humoru szybko stał się ulubieńcem inteligencji zakochanej w góralszczyźnie, dla których Jan Krzeptowski był uściśleniem ,,prawdziwego górala”.
Adres: Stare Krzeptówki 17, Zakopane
Kaplica pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce
Jeśli mowa o stylu zakopiańskim, to kolejny sztandarowy przykład tego nurtu stanowi Kaplica na Jaszczurówce zaprojektowana przez Stanisława Witkiewicza. Co ciekawe kaplica leży na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego i formalnie należy do parku. Dojazd na miejsce nie powinien stanowić problemu- szukajcie jej przy drodze Oswalda Balzera, łączącej Zakopane z parkingami na Morskie Oko. Świątynię odwiedzić można również, podążając szlakiem zielonym na Nosal lub Kopieniec- swój początek/koniec ma w zakopiańskiej Jaszczurówce.
Kaplicę wybudowano z drewna w konstrukcji zrębowej (czyli ściany składają z poziomych bali drewna łączonych na rogach), spoczywającej na kamiennej podmurówce. Niewielkie arkady, urocza drewniana wieżyczka i dach pokryty gontem nadają świątyni niezwykłej urody.
Adres: Jaszczurówka 38, Zakopane
Kościół pw. Matki Bożej Częstochowskiej
Jeśli interesuje Was drewniana architektura sakralna, to w Zakopanem warto zobaczyć Kościół Matki Bożej Częstochowskiej tzw. ,,stary kościółek”. Tę drewnianą świątynię datuje się na 1847 rok. Nazwa kościoła pochodzi od kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej w ołtarzu głównym.
Obok znajduje się murowana kaplica św. Świerada i Benedykta ufundowana przez Gąsieniców na początku XIX wieku, co czyni ją najstarszym obiektem sakralnym w Zakopanem. To tu księża z Chochłowa odprawiali msze przed wybudowaniem pierwszego zakopiańskiego kościoła.
Przy kościele znajduje się zabytkowy Stary Cmentarz.
Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku
Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku jest jedną z najważniejszych polskich nekropolii- choć nieduży, ze względu na wartość historyczną i architektoniczną, może być porównywany z Powązkami w Wars