Szlak Architektury Drewnianej w Małopolsce obejmuje najcenniejsze drewniane zabytki na terenie województwa. Na liście znajduje się 255 obiektów – są to głównie kościoły i cerkwie, ale także dwory, wille, skanseny oraz zabytkowa zabudowa miejska. Małopolska część szlaku jest elementem większego projektu, który obejmuje zabytki drewniane w sąsiednich województwach: śląskim, świętokrzyskim i podkarpackim.
Przy każdym zabytku znajdują się tablice informacyjne w trzech językach, zawierające także lokalizację najbliższych ciekawych miejsc w okolicy. Dużą atrakcją jest fakt, że w sezonie letnim wiele obiektów (lista zmienia się co roku) zostaje udostępnionych zwiedzającym. Po zabytkach oprowadzają lokalni przewodnicy, którzy nierzadko mają osobisty stosunek do tych miejsc – warto ich nieco „pociągnąć za język”, by usłyszeć unikalne historie.
Planowanie zwiedzania ułatwia mapa na stronie projektu, podzielona na cztery podregiony. Wybór nie jest jednak łatwy – obiektów jest mnóstwo, głównie na wsi i w małych miasteczkach, ale drewniane budowle ostały się nawet w Krakowie. Szlak to jedna ciekawszych atrakcji Małopolski, dlatego sami wplatamy obiekty z listy do naszych wycieczek samochodowych, rowerowych czy pieszych po województwie.
Obiekty UNESCO na Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce
Prawdziwą perełką na szlaku są cztery kościoły i cztery cerkwie wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Kościół św. Michała Archanioła w Dębnie
Kościół w Dębnie leży w niezwykle malowniczej okolicy, tuż przy Dunajcu wpływającym do Jeziora Czorsztyńskiego. Wybudowana w 1490 roku świątynia należy do jednych z najstarszych i najlepiej zachowanych w Polsce. Największym skarbem kościoła jest pochodząca z 1500 roku, w całości zachowana polichromia, co czyni ją najstarszą na świecie.
Do tego to właśnie tu po wojnie znaleziono najstarsze w Polsce romańskie malowidło sztalugowe z 1280 roku, które ze względu na rangę zabytku przeniesiono do Muzeum Archidiecezjalnego w Krakowie – w Dębnie wystawiona jest jego kopia.
Kościół w Dębnie odwiedzić można przy okazji rowerowej wycieczki szlakiem Velo Dunajec lub objeżdżając Jezioro Czorsztyńskie po pętli Velo Czorsztyn – polecamy obie trasy rowerowe!
Kościół w Sękowej
Ten wzniesiony w 1520 roku kościół jest jednym z najcenniejszych obiektów na szlaku. Oryginalna bryła nie jest tak duża i skrywa się za rozłożystymi sobotami oraz wieżą dobudowaną w XVIII wieku. Sprawia to, że kościół wydaje się dużo większy. Niestety w czasie I wojny światowej uległ poważnym zniszczeniom i dewastacji, wtedy to przez Gorlice i Sękową przebiegała linia frontu i trwały intensywne walki.
Kościół św. Michała Archanioła w Binarowej
Leżący na Pogórzu Ciężkowickim kościół wybudowano około 1500 roku. W naszym rankingu to nie tylko perła Małopolski, ale jeden z najpiękniejszych kościołów w Polsce. W przeciwieństwie do wcześniej opisanego kościoła w Sękowej, ten zachwyca bogato zdobionym wnętrzem.
Piękne polichromie zdobią większość ścian, a zabytkowe rzeźby i płaskorzeźby datowane są na XIV wiek. Musicie koniecznie zobaczyć to miejsce! A jak będziecie w pobliżu, odwiedźcie niewielki, ale bogaty w zabytki Biecz czy klimatyczny Wąwóz Czarownic i Skalne Miasto koło Ciężkowic.
Kościół w Lipnicy Murowanej
Kościół św. Leonarda w Lipnicy Murowanej uważany jest za jeden z najcenniejszych drewnianych zabytków gotyku w Polsce. Przyjmuje się, że powstał w XV wieku, choć według lokalnej tradycji wzniesiono go już w 1203 roku, na co wskazywać ma data na jednej ze ścian.
W XVII wieku dobudowano charakterystyczne sobotki. Wnętrza ozdobione są różnymi polichromiami powstałymi między XV a XVIII wiekiem. Cenne tryptyki z XVI wieku po kradzieży zastąpiono kopiami, a oryginały można oglądać w Muzeum Diecezjalnym w Tarnowie. Po więcej ciekawostek i zdjęć zapraszamy do naszego wpisu poświęconego kościołowi w Lipnicy Murowanej.
Wieś słynie również z konkursu palm wielkanocnych, z których najwyższa nagrodzona miała aż 37 metrów wysokości! Po więcej, odsyłamy Was do naszej relacji z wielkanocnego konkursu palm w Lipnicy Murowanej.
Cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach
Muzyka Chopina grana na gitarze? Nietypowe? A co powiecie na muzykę Chopina graną na gitarze we wnętrzu XVII-wiecznej cerkwi? To dopiero coś! Tak właśnie wyglądała nasza przygoda z tym obiektem w ramach festiwalu Muzyka Zaklęta w Drewnie.
To był chyba najbardziej relaksujący moment w trakcie całej naszej wycieczki – godzina spędzona na chórze pachnącym starym drewnem, z widokiem na każdy detal bogato zdobionego ikonostasu, zanurzona w delikatnym brzmieniu gitary, której raptem kilka strun potrafiło zastąpić całą skalę fortepianu. Taka gratka w jednej z najstarszych cerkwi w regionie – to się może szybko nie powtórzyć!
Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu
Kwiatoń to chyba najbardziej znany z tych obiektów, odwiedzany rocznie przez tysiące turystów – polskich i zagranicznych. Jak na niedużą miejscowość w Beskidzie Niskim to imponujący wynik!
Przewodnik w Kwiatoniu z wielką przyjemnością opowiadał nie tylko o unikalnych polichromiach we wnętrzu cerkwi, w całości zaprojektowanych przez jedna osobę, ale również o ostatnim znalezisku – fragmencie zabytkowego ikonostasu, odkrytego przypadkiem na chórze. Przepiękne malowidła przypominają wnętrza barokowych krakowskich kościołów, stanowiąc ciekawy kontrast do stonowanego brązu na zewnątrz świątyni. Koniecznie zajrzyjcie do Kwiatonia!
Cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach
Cerkiew w Brunarach Wyżnych zaskoczyła nas swoim rozmiarem – podobno w momencie wznoszenia świątyni okoliczna parafia była na tyle liczna, że potrzebowała tak przestronnego budynku. Choć ambony w cerkwiach to raczej rzadkość, w Brunarach, ze względu na pokaźną kubaturę, ambona była niezbędna.
Pozłacane zdobienia ikonostasu pięknie kontrastują z granatową obudową, a i delikatne freski na ścianach zachwycają – momentami nie wiadomo, na co patrzeć…
Cerkiew św. Jakuba w Powroźniku
Ostatnią z małopolskich cerkwi z listy UNESCO znajdziecie w Powroźniku w Beskidzie Sądeckim. Leży ona niedaleko dwóch klimatycznych górskich miasteczek – Krynicy-Zdroju i Muszyny – połączonych wspaniałą trasą rowerową wzdłuż Kryniczanki, o której piszemy więcej w tekście o Velo Poprad.
Po wojnie cerkiew przemianowano na kościół katolicki, ale wnętrze nie pozostawia wątpliwości co do korzeni tej świątyni. Bogate polichromie, cenny ikonostas i boczny ołtarz robią wrażenie.
Inne obiekty na Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce
Choć kościoły i cerkwie stanowią zdecydowaną większość obiektów na szlaku, nie są one jedynymi drewnianymi zabytkami wartymi zobaczenia. Na szlaku znajdują się też staropolskie dwory, miejska zabudowa, karczmy, drewniane wille i skanseny. Poniżej tylko kilka przykładów jakie zobaczyć można w Małopolsce.
Drewniana zabudowa w Krynicy-Zdrój
Chociażby zabytkowa zabudowa uzdrowiskowa wzdłuż deptaka w Krynicy-Zdrój, gdzie podziwialiśmy nawiązującą do stylu szwajcarskiego ozdobną krynicką snycerkę. Dla nas to piękny przykład rewitalizacji i jedna z ciekawszych atrakcji Krynicy-Zdrój.
Małopolskie skanseny
Jedną z atrakcji Małopolski są prześliczne i niezwykle klimatyczne skanseny. Niektóre z nich to kolekcja zaledwie paru budynków, inne, jak Sądecki Park Etnograficzny, to rozległe tereny na kilkugodzinny spacer wśród drewnianych zabytków i zieleni.
Kilka z wymienionych miejsc znalazło się na naszej liście najpiękniejszych skansenów w Polsce, która może zainspiruje Was do poznania podobnych miejsc w innych zakątkach Polski.
Drewniane perełki Krakowa
Kraków kojarzy się przede wszystkim ze wspaniałymi zabytkami wzniesionymi z kamienia i cegły, takimi jak Zamek Królewski na Wawelu czy Kościół Mariacki.
Jednak na terenie miasta zachowało się także kilka cennych świątyń drewnianych. Szczególnie polecamy wizytę w kościele św. Bartłomieja Apostoła – piszemy o nim w naszym przewodniku po atrakcjach Nowej Huty. Można tam zobaczyć oryginalne, średniowieczne elementy konstrukcji.
Zagroda Maziarska w Łosiach
Nie wszyscy wiedzą, że okolice Gorlic słynęły kiedyś z szybów naftowych. Wesoła anegdota mówi, że Seweryn Boner, bankier króla Zygmunta I, poszukiwał w okolicy złota, gdy nagle jego kopalnię zalała ciemna ciecz… Ludzie naśmiewali się z niego, mówiąc: „Ten, co złota w Ropie szukał, smołą się opłukał”. Gdyby tylko w XVI wieku wiedziano, jak ją „spożytkować”…
Handlem produktami ropopochodnymi trudnili się maziarze z okolic Łosia, którzy zjeździli niemal cały znany sobie świat, sprzedając oleje i smary. Dzięki temu Łosie było poniekąd kosmopolityczną wioską, zupełnie inną od sąsiednich. Takimi historiami uraczą Was w Zagrodzie Maziarskiej w Łosiu.
Cerkwie Beskidu Niskiego
Poniżej kilka przykładowych obiektów z Beskidu Niskiego, które choć na listę UNESCO nie dostały się, warte są odwiedzin.
Cerkiew Opieki Matki Bożej w Bielance
Cerkiew w Bielance stała na uboczu wsi. Jej drewniana skromność kontrastuje ze złotymi kopułami drugiej, współczesnej, świątyni, której cebulaste kształty widać już z daleka.
Ta, niczym brzydsza siostra, skuliła się przy bocznej drodze, trochę nas tym rozczulając. W otoczeniu dwóch innych drewnianych chat prezentowała się niczym widoczek ze skansenu, a błękitne zdobienia na wieży pięknie komponowały się z rozpogadzającym się po deszczu niebem.
Cerkiew Świętych Kosmy i Damiana w Skwirtnem
Kiedy podczas jednej z rowerowych wycieczek przez Beskid Niski opuściliśmy rozległe regietowskie łąki i gęstym lasem zjeżdżaliśmy w dół wsi, nagle naszym oczom ukazały się niezwykle kształtne kopuły cerkwi, wynurzające się niczym spod naszych kół – bardzo malowniczy widok. W środku zaś kontrastujące z tym idealnym kształtem, mocno ,,nieidealne wnętrza”, dawno nie poddawane renowacji.
I wiecie co? To właśnie nas w Skwirtnem urzekło – delikatnie wyblakła polichromia przypominała o wieku tego miejsca, a dzięki jaśniejszym farbom doskonale dostrzec można było ciesielską precyzję.
Cerkiew pw. św. Dymitra w Czarnej
Cerkiew w Czarnej to chyba najmniejsza z odwiedzonych przez nas świątyni, ale w swojej kameralności jednocześnie absolutnie czarująca. Równie urocza była pani przewodniczka, pochodząca z miejscowości i związana z tym obiektem właściwie od zawsze.
Taki osobisty, wręcz czuły, stosunek, to coś co na Szlaku Architektury Drewnianej przytrafiło nam się nieraz – tacy ludzie potrafią przeprowadzić przez historie, których na próżno szukać w oficjalnych broszurach czy internecie. Zajrzyjcie po prostu do Czarnej i pociągnijcie panią przewodnik za język…
Cerkiew Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Łosiu
Ta maleńka cerkiew w Łosiu, po sąsiedzku z Zagrodą Madziarską, przywitała nas pięknym cerkiewnym śpiewem i chyba dlatego tak zapadła nam w pamięć. Na paluszkach weszliśmy do babińca i oglądaliśmy śpiewane nabożeństwo, odprawiane w nieznanym języku – tak podobnym, szczególnie z melodii, a jednak mocno egzotycznym… starocerkiewnosłowiański.
Muzyka Zaklęta w Drewnie
W ramach Szlaku Architektury Drewnianej od 2007 roku odbywają się również koncerty muzyczne. Te muzyczne spotkania mają miejsce latem w wybranych obiektach na szlaku. Repertuar jest bardzo zróżnicowany, od muzyki dawnej po bardziej współczesne brzmienia, więc każdy znajdzie coś dla siebie.
Gościliśmy kiedyś w Lipnicy i w Owczarach: raz na koncercie jazzowym, drugi raz na kameralnym, gitarowym – oba doświadczenia były równie ciekawe. Polecamy! Co najważniejsze, wstęp na koncerty jest bezpłatny. Na stronie Szlaku Architektury Drewnianej w sekcji Muzyka Zaklęta w Drewnie znajdziecie programy zarówno z zeszłych lat, jak i na nadchodzący rok.
Mapa Beskidu Niskiego
Trasa naszej rowerowej wycieczki po obiektach Szlaku Architektury Drewnianej w Beskidzie Niskim.
