Jak to jest, że zdjęcia ze skansenów za każdym razem biją rekordy popularności na naszych Instagramie i Facebooku? Czy to prawda, że każdy z nas podświadomie tęskni za sielskością wiejskiego krajobrazu, pragnąc choć na chwilę zostawić miejski pośpiech za sobą? A może to kwestia letnich dziecięcych wspomnień z nieistniejącego już świata? Nie będziemy kusić się na głębsze analizy, ale coś jest w tej skansenowej idylli, że przyciąga, rozczula i uruchamia wspomnienia…
W czasie naszych podróży nie umiemy sobie odmówić wizyty w skansenie i możemy pochwalić się tym, że już widzieliśmy naprawdę większość muzeów pod chmurką w naszym kraju. Które podobały nam się najbardziej i dlaczego? Zapraszamy do przeglądu najpiękniejszych skansenów w Polsce!
Skąd pochodzi termin ,,skansen”?
Pssst! Wiecie w ogóle, jak powstał termin ,,skansen”? Ukuto go w Szwecji, gdzie tak właśnie nazywano pierwsze sztokholmskie muzeum na świeżym powietrzu, do którego przeniesiono typowe budynki architektury wiejskiej.
Ale, ale, z zimnej Szwecji przenieśmy się na rodzimy grunt. Oto nasze zestawienie najciekawszych polskich skansenów i parków etnograficznych!
Najciekawsze skanseny w Polsce
1. Sądecki Park Etnograficzny w Nowym Sączu
Małopolska
Skansen w Nowym Sączu to największy taki obiekt na terenie całego województwa, do którego udało się przenieść kilkadziesiąt zabudowań. Obiekty pogrupowano w sektory, pokazujące różnorodność ziemi sądeckiej i okolic, zamieszkiwanych przez Lachów, Pogórzan, Górali Sądeckich, Łemków, Niemców czy Cyganów. W ramach każdego sektora oglądaliśmy zarówno bardzo zamożne zagrody, jak i chatki biedoty. Najlepiej poznawać teren, spacerując po nim z bezpłatnym audioprzewodnikiem, który zwraca uwagę na detale i tłumaczy obserwowane różnice w statusie poszczególnych mieszkańców. Dla nas nowością był wątek Kolonistów Józefińskich, czyli osiedlających się w tym regionie galicyjskich Niemców.
W Nowym Sączu, po sąsiedzku, polecamy obejrzeć także Miasteczko Galicyjskie, odzwierciedlające wygląd niewielkiego miasteczka na przełomie z XIX i XX wieku. Ratusz, szynk, atelier fotograficzne, krawiec, cukiernia czy remiza – to tylko kilka ,,adresów”, które poznacie na miejscu. Choć w przeciwieństwie do Sądeckiego Parku Etnograficznego ten projekt to całkowita rekonstrukcja, pozwala jednak wyobrazić sobie atmosferę takiego miasta, a nawet umożliwia zostanie jego częścią – w budynku ratusza udostępnione są bowiem pokoje hotelowe. Jeśli więc zależy Wam na porannej spacerze lub sesji zdjęciowej, nocowanie na terenie kompleksu będzie doskonałym pomysłem.
- Godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie Sądeckiego Parku Etnograficznego
- Godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie Miasteczka Galicyjskiego
2. Muzeum Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie
Małopolska
Otwarty w 1973 roku skansen prezentuje mało znaną kulturę Krakowiaków Zachodnich, a więc mieszkańców zachodnich okolic Krakowa, po obu stronach Wisły (np. okolice Chrzanowa, Wadowic, Oświęcimia). Turystom udostępniono 27 obiektów ze wsi i małych miasteczek, a wśród nich zabytkowe pasieki, charakterystyczne bielone i malowane na niebiesko chaty (które widujemy jeszcze do dziś in situ, w okolicach Krakowa) czy zabytkową olejarnię. Muzeum słynie także z wartościowych imprez przybliżających tematy etnograficzne, z coroczną ETNOmanią na czele, w czasie której odbywają się również wyjątkowe targi z ręcznie robionymi cudeńkami.
Poza obiektami wiejskimi w Wygiełzowie zwiedzicie także dwór z 1730, przeniesiony spod Myślenic. Ze wszystkich dworów odwiedzonych przez nas w skansenach najbardziej zapadł nam w pamięć właśnie ten. Naprawdę ma się wrażenie, że nadal ktoś tu mieszka, a przestronne pokoje aż proszą się o podjęcie w ich progach jakiś gości.
Dodatkową gratką jest pobliski Zamek Lipowiec – niegdyś siedziba rycerskich rodów, która z czasem przeszła w ręce biskupów. Spacer na zamek wśród gęstego lasu to przyjemność szczególnie w ciepły dzień, kiedy przy dobrej widoczności z zamkowej wieży podziwiać można widoki na małopolskie wzniesienia.
- Godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie skansenu w Wygiełzowie
3. Muzeum – Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej
Małopolska
To miejsce było dla nas zupełnym zaskoczeniem. Zacznijmy od tego, że niewiele wiedzieliśmy o regionie nazywanym Orawą, historycznej krainie zlokalizowanej w dorzeczu rzeki o tej samej nazwie. Okazuje się, że na terenie Polski leży jego niewielka część, a pozostała rozciąga się po słowackiej stronie. Wiecie, gdzie szukać Babiej Góry (nasza relacja z wejścia na Babią Górę)? Jeśli tak, to właśnie tam znajduje się Orawa ;).
Architektura tej części Małopolski już na pierwszy rzut oka różni się np. od wpływu podhalańskiego czy beskidzkiego. Zapamiętaliśmy szczególnie budynki z tzw. ,,wyżką”, czyli piętrem zwieńczonym trapezowym dachem. W skansenie zobaczycie zarówno budynki zamożnych sołtysów, jak i proste, bacowskie szałasy. Nowością są zabudowania przemysłowe – np. farbiarnia czy folusz.
Co czyni to miejsce wyjątkowym to fakt, że powstało na miejscu dawnego założenia szlacheckiego, którego serce – dwór Moniaków z 1784 roku – do dziś stoi w swoim oryginalnym miejscu. To rarytas wśród skansenów – przywykliśmy, że takie muzea prezentują obiekty przeniesione z innych lokalizacji w regionie. W tym przypadku było inaczej – rodzina Moniaków mieszkała przez stulecia w jednym i tym samym założeniu, które w 1937 Skarbowi Państwa przekazali ostatni potomkowie rodu. Teren wokół tych zabudowań zdecydowano przemienić w skansen, przenosząc tu ponad 60 zabytkowych budynków z okolicy. Zwiedzanie ułatwia bezpłatna aplikacja z (audio)przewodnikiem.
- Godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie skansenu w Zubrzycy Górnej
4. Zagroda Maziarska w Łosiach
Małopolska
To chyba najmniejszy ze wszystkich skansenów, które dodaliśmy do tego zestawienia, ale ze względu na jego unikatowość, postanowiliśmy Wam o nim wspomnieć. Tu poznacie historię maziarów, czyli handlarzy produktami ropopochodnymi. W Łosiach, typowo łemkowskiej wsi, prawie wszyscy mężczyźni parali się handlem ropą i jej produktami, eksploatując niewielkie złoża rozsiane po okolicy. Jednym z najbardziej ,,chodliwych” towarów była maź do smarowania osi wozów, stąd też nazwa tego ,,zawodu”.
O tym, jak na wieś Łosie wpłynęły kontakty handlowe z sąsiednimi regionami dowiecie się w czasie spaceru po chyżej (typowo łemkowskiej chacie) i obejściu. Jesteśmy pod wrażeniem tego, że udało się jeszcze uchwycić ten niesamowity rozdział w lokalnej historii i ślad po nim przetrwał do dziś – mimo wywózek Łemków w ramach Akcji Wisła.
- Godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie Zagrody Maziarskiej w Łosiach
5. Wielkopolski Park Etnograficzny w Dziekanowicach
Wielkopolska
Wielkopolski Park Etnograficzny w Dziekanowicach to chyba najbardziej znany skansen w Wielkopolsce. Najciekawszymi dla nas obiektami były wiatraki oraz kameralne zabudowanie dworskie, doskonale oddające styl życia wielkopolskiej szlachty. Układ przestrzenny skansenu odwzorowuje charakter typowej wsi wielkopolskiej z poł. XIX wieku.
W skansenie zadbano nie tylko o ciekawe wyposażenie wnętrz, ale także o regularne odtwarzanie wydarzeń dyktujących rytm wiejskiego życia – świąt kościelnych czy dożynek.
Ten skansen to oddział Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy – miejsca, którego też nie możecie ominąć! Jeśli lubicie (dosłownie!) zatopić się w temacie archeologii podwodnej, interesuje Was jak mogły wyglądać piastowskie grody i jak żyli Polanie – zajrzyjcie do sąsiedniej instytucji.
- Godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie skansenu w Dziekanowicach
6. Skansen Budownictwa Ludowego Zachodniej Wielkopolski w Wolsztynie
Wielkopolska
Drugim ważnym skansenem w Wielkopolsce jest skansen w Wolsztynie – pobieżnie pisaliśmy o nim także w naszym zestawieniu o drewnianej architekturze w Wielkopolsce. Tu królują budynki z muru pruskiego oraz leciwy wiatrak koźlak, przeniesiony z Wroniaw. Choć wolsztyński skansen to raptem kilkanaście obiektów, warto tu zajrzeć przy okazji wizyty w mieście i zobaczyć, jak pracowały kiedyś wielkopolskie warsztaty rzemieślnicze, jaką rolę na tym terenie odegrali Olędrzy oraz aby nacieszyć oczy widokiem na pobliskie jezioro.
- Godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie skansenu w Wolsztynie
7. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku
Podkarpackie
Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku to jeden z naszych skansenowych faworytów. Sanok odwiedziliśmy w ramach odpoczynku po bieszczadzkich wędrówkach, pragnąc zgłębić temat Bojków i Łemków, zamieszkujących niegdyś te puste dziś tereny. W czasie tej bieszczadzkiej przygody nieraz mijaliśmy opuszczone cmentarze, pozostałości po studniach czy zabudowaniach. Wtedy jeszcze niewiele wiedzieliśmy o kulturze tych terenów, którą doskonale przybliżyła wizyta w sanockim skansenie.
- Zapraszamy do naszej pełnej relacji z większą ilością zdjęć: Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku
- Godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie skansenu w Sanoku
8. Park Etnograficzny w Tokarni
Świętokrzyskie
Do dziś pamiętamy rowerową majówkę, której inauguracja wypadła właśnie w Tokarni. Kwitnące owocowe drzewka dodawały uroku ciekawej drewnianej architekturze ukazującej piękno świętokrzyskiej wsi. Niespiesznie spacerowaliśmy po skansenie, ciesząc się majowym słońcem i wyobrażając sobie, jak mogło wyglądać życie na świętokrzyskiej wsi.
W Tokarni nietrudno o takie myśli, bo całe założenie zorganizowane jest w bardzo naturalny sposób, sprawiając, że całość wygląda bardzo wiarygodnie. Tu wzrastające zboże, gdzie indziej pasąca się pod chałupą krowa, a w tle wieżyczka drewnianego kościoła lub śmigła zabytkowego wiatraka.
Co ciekawe, pod opieką Muzeum Wsi Kieleckiej, objęte są również dwa obiekty ,,in-situ”, czyli nadal znajdujące się w ich oryginalnej lokalizacji – zagroda w Bodzentynie i wiatrak w Szwarszowicach.
Na koniec prawdziwa gratka – w Tokarni można… przenocować! Do dyspozycji gości oddano Ośmiorak z 1914 roku, oferujący noclegi w 7 pokojach. Atrakcję stanowi także spływ kajakowy do samego skansenu – na terenie parku etnograficznego zlokalizowana jest przystań kajakowa, z której skorzystacie w trakcie spływu Nidą. A wycieczkę w skansenie zgrabnie da się połączyć z odwiedzeniem zamku w Chęcinach, oddalonego od kompleksu o pięć kilometrów.
- Zapraszamy do naszej pełnej relacji z większą ilością zdjęć: Park Etnograficzny w Tokarni
- Godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie skansenu w Tokarni
9. Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu
Mazowieckie
Choć Radom może nie należy do najpopularniejszych destynacji turystycznych w kraju ;), wizyta w Muzeum Wsi Radomskiej to bardzo dobry powód, żeby udać się w te strony. Na terenie kompleksu zgromadzono aż 80 obiektów, przedstawiających wiejskie życie tych okolic. Niektóre z nich zostały przekazane przez rodziny, które oprócz podarowania przedmiotów materialnych, były w stanie opowiedzieć także wiele ciekawych historii związanych z ich domostwami – dzięki temu opowieść snuta w radomskim skansenie jest bardziej żywa.
Polecamy odwiedzić to miejsce z przewodnikiem, który otwiera zamknięte drzwi i zwraca uwagę na szczegóły. Nam podobała się szczególnie zabytkowa remiza, nietypowa stodoła na modłę rosyjską oraz kościółek, w którym organizowane są śluby.
Jeśli interesuje Was etnografia, ciekawą propozycją będzie także wizyta w Muzeum im. Oskara Kolberga w pobliskiej Przysusze. Kolberg stworzył podwaliny współczesnej polskiej etnografii, na których do dziś opiera się wiele skansenów.
- Zapraszamy do naszej relacji z Radomia i skansenu we wpisie: Co warto zobaczyć w Radomiu?
- Godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie skansenu w Radomiu
10. Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie
Śląskie
Skansen w Chorzowie? W sercu Aglomeracji Katowickiej? Właśnie, że tak! Górnośląskiego Parku Etnograficznego szukajcie na terenie Parku Śląskiego – jednego z większych parków w całej Europie. Warto zajrzeć do Górnośląskiego Parku Etnograficznego i zobaczyć, jak wyglądało ,,drewniane” oblicze Górnego Śląska – bo przecież typowo industrialny wizerunek regionu to raptem ostatnie dwa wieki i przez długi czas Śląsk również ,,stał drewnem”.
W Chorzowie zawitaliśmy na chwilę przed świętami Bożego Narodzenia, biorąc udział w corocznej imprezie Śląsko Wilijo. Choć grudzień to może niezbyt intuicyjny moment na oglądanie skansenów, zdecydowanie było warto. Dzięki temu poznaliśmy wyjątkowe śląskie tradycje świąteczne – wyraźnie inne od tych, które kojarzymy z domu (więcej przeczytasz w osobnym artykule [LINK]). Mimo niezbyt urodziwej aury, nadal mieliśmy przyjemność z odkrywania niuansów różniących poszczególne zakątki Śląska – bowiem skansen podzielono na sektory (np. beskidzki, cieszyński, bytomski czy lubliniecki), dzięki czemu jak na dłoni widać różnice między np. pasterzami Beskidu Śląskiego a robotnikami Bytomia.
- Po więcej informacji i zdjęć zapraszamy do naszego wpisu o: Górnośląskim Parku Etnograficznym w Chorzowie
- Godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie skansenu w Chorzowie
11. Muzeum Etnograficzne w Toruniu
Kujawsko-Pomorskie
Przywykliśmy do tego, żeby szukać skansenów na obrzeżach miast lub pośród zieleni. Toruńskie muzeum to ewenement w tym zakresie – ulokowane jest w samym sercu miasta, raptem krótki spacerek od toruńskiej starówki. Nie potrzebujecie więc specjalnie ,,wybierać się” w to miejsce – jeśli w trakcie zwiedzania Torunia najdzie Was ochota na chwilę relaksu pod znakiem zapachu drewna i wiejskiej zieleni, zajrzycie do Muzeum Etnograficznego. Choć placówka należy do tych mniejszych powierzchniowo, przedstawiono tu obiekty z Kaszub, Kociewia, ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej czy Borów Tucholskich. Do dziś pamiętamy, jak zdziwiły nas bardzo proste chatki (schronienia?), w których żyli mieszkańcy tych ostatnich…
Oprócz ekspozycji na zewnątrz, zachęcamy do zajrzenia do środka budynku muzealnego, gdzie tematycznie prezentowane są zbiory muzeum. Wystawa zwraca także uwagę na postać Marii Znamierowskiej-Pruefferowej, czołowej polskiej etnografki, której toruńska placówka nosi imię. Swoją drogą, zdaje się, że rola kobiet w powojennej polskiej etnografii to temat wart zgłębienia…
Poza ekspozycją ulokowaną w centrum miasta, muzeum udostępnia także wystawę w Kaszczorku, skupiającą się na życiu rybaków. Ostatnio otwarto także jeszcze jeden oddział muzeum etnograficznego – Olenderski Park Etnograficzny – przybliżający historię olenderskich przybyszów z Niderlandów, którzy często osiadali w pobliżu rzek (np. na brzegu Wisły) lub na depresji (jak np. na Żuławach).
To nie dziwi – znali oni doskonale wszelkie nowinki hydrotechniczne, a ich umiejętności wykorzystywano do skutecznego irygowania pól, budowy wałów rzecznych czy osuszania terenów pod rolę. Przyznajemy, fascynują nas Olendrzy/Mennonici, z chęcią więc zajrzeliśmy do tego oddziału (rowerem, a jakże! o tej wycieczce przeczytacie we wpisie o kujawsko-pomorskim). Polecamy podjechać tu z Torunia na rowerze – będzie to krótka i miła przejażdżka.
- Z naszego tekstu dowiesz się co jeszcze warto zobaczyć w Toruniu poza skansenem
- Godziny otwarcia i ceny biletów dla obu obiektów (Toruń i Nieszawka Wielka) na oficjalnej stronie toruńskiego skansenu
12. Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze – Ochli
Lubuskie
Zapoczątkowane w 1973 roku muzeum szczyci się pokaźną kolekcją ponad 8 000 obiektów, w tym ponad 80 budynków – najstarszą chałupę datuje się na 1675 rok! Jeśli jesteśmy w Lubuskim, regionie słynącym z wina, koniecznie warto zwrócić uwagę na kolekcję architektury winiarskiej – z piwniczką, prasą czy wieżą winiarską. Co roku w skansenie organizowane jest także winobranie – sprawdzajcie terminy we wrześniu. Nam podobały się także zupełnie odmienne style architektoniczne, widoczne w regionie do dziś – z ulubionym szachulcem na czele. Na wystawie nie brakuje także etnograficznych elementów, które przywieźli do Ziem Odzyskanych przybysze z Kresów.
Ciekawa lokalizacja muzeum, skrytego wśród zielonogórskich lasów, zachęca do odbycia wycieczki rowerowej – tym bardziej, że wokół Zielonej Góry nie brakuje fajnych tras rowerowych. Na tere